GENERATIV SUNʼIY INTELLEKT SHAROITIDA BOʻLAJAK UMUMIY OʻRTA TAʼLIM MAKTABI OʻQITUVCHILARINING NEYROPEDAGOGIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH

22 27.10.2026 Zaripova Dilnoza Anvarovna 10.66023/MT/v_i402/470

Qisqa mazmun

Maqolada generativ sunʼiy intellekt (SI) bilan ishlash, kognitiv boshqaruv, motivatsiya, oʻz-oʻzini boshqarish va akademik etika oʻrtasidagi bogʻliqlik bo‘lajak umumiy oʻrta taʼlim maktabi oʻqituvchilarining kasbiy tayyorgarligi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Empirik asos sifatida Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetining 381 nafar kunduzgi taʼlim talabasidan olingan soʻrovnoma maʼlumotlari ishlatilgan; bu tanlanma aynan maktab oʻqituvchilaridan tuzilmagan. Yettita shkala va 30 banddan iborat instrumentning ichki muvofiqligi α = 0,717–0,895 oraligʻida bo‘ldi. Bakalavrlar va magistrantlarning muvozanatlangan tanlanmasida (n = 302) Mann–Uitni U mezoni yetti shkaladan oltitasida ahamiyatli farqni aniqladi (p < 0,001), kognitiv yuklama boʻyicha farq kuzatilmadi. Regressiyada neyropedagogik kompetensiya bilan eng kuchli bogʻlangan omillar etika va akademik avtonomiya (β = 0,446), oʻz-oʻzini boshqarish (β = 0,279) hamda motivatsiya (β = 0,178) boʻldi; SIdan foydalanish chastotasi ahamiyatli prediktor emas. Ushbu natijalar asosida maktab oʻquvchilarining diqqatini, kognitiv yuklamasini va mustaqil fikrlashini hisobga oladigan boʻlajak oʻqituvchilarni tayyorlashga doir metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Maktab amaliyotiga oid xulosalar mavjud universitet tanlanmasidan chiqarilgan didaktik talqin bo‘lib, ularning samaradorligi alohida sinovdan o‘tkazilishi lozim.

Manbalar

    1. Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni. OʻRQ-637-son, 2020-yil 23-sentabr.
    2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi “Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF-158-son Farmoni..
    3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi “2030-yilgacha sunʼiy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PQ-358-son qarori.
    4. Almatrafi O., Johri A., Lee H. A systematic review of AI literacy conceptualization, constructs, and implementation and assessment efforts (2019–2023) // Computers and Education Open. – 2024. – Vol. 6. – Art. 100173.
    5. Aure P.A., Cuenca O. Fostering social-emotional learning through human-centered use of generative AI in business research education: an insider case study // Journal of Research in Innovative Teaching & Learning. – 2024. – Vol. 17, № 2. – P. 168–181.
    6. BERA. Ethical Guidelines for Educational Research. 4th ed. – London: British Educational Research Association, 2018.
    7. Bygstad B., Øvrelid E., Ludvigsen S., Dæhlen M. From dual digitalization to digital learning space: exploring the digital transformation of higher education // Computers & Education. – 2022. – Vol. 182. – Art. 104463.
    8. Cotton D.R.E., Cotton P.A., Shipway J.R. Chatting and cheating: ensuring academic integrity in the era of ChatGPT // Innovations in Education and Teaching International. – 2024. – Vol. 61, № 2. – P. 228–239.
    9. Deci E.L., Ryan R.M. The “what” and “why” of goal pursuits: human needs and the self-determination of behavior // Psychological Inquiry. – 2000. – Vol. 11, № 4. – P. 227–268.
    10. Deng R., Jiang M., Yu X., Lu Y., Liu S. Does ChatGPT enhance student learning? A systematic review and meta-analysis of experimental studies // Computers & Education. – 2025. – Vol. 227. – Art. 105224.
    11. Howard-Jones P.A. Neuroscience and education: myths and messages // Nature Reviews Neuroscience. – 2014. – Vol. 15, № 12. – P. 817–824.
    12. Kotamjani S.S., Shirinova S., Muratova K., Sharma M. Exploring students’ perspectives on generative AI for academic purposes in Uzbekistan’s higher education // Proceedings of the 8th International Conference on Future Networks & Distributed Systems (ICFNDS ’24). – New York: ACM, 2024. – P. 986–994.
    13. Ng D.T.K., Leung J.K.L., Chu S.K.W., Qiao M.S. Conceptualizing AI literacy: an exploratory review // Computers and Education: Artificial Intelligence. – 2021. – Vol. 2. – Art. 100041.
    14. Ophir E., Nass C., Wagner A.D. Cognitive control in media multitaskers // Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA. – 2009. – Vol. 106, № 37. – P. 15583–15587.
    15. Otaboev M., Khodjamkulov U., Rajabov F., Makhmudov K., Susilawati A.A.Y. Integrating global ranking standards into national higher education: advancing science and technology in Uzbekistan’s reform agenda // Journal of Engineering Science and Technology. – 2025. – Vol. 20, № 4. – P. 166–173.
    16. Rasulova N.Y., Zaripova D.A., Otaxonova B.I., Zakirova F.M., Tashmukhamedova G.K., Anufriyeva Y.G. The level of digital literacy among students in Uzbekistan: assessing skills and perspectives // 2024 International Symposium on Computer Science and Educational Technology (ISCSET). – IEEE, 2024. – DOI: 10.1109/ISCSET58624.2024.10808161.
    17. Sweller J. Cognitive load during problem solving: effects on learning // Cognitive Science. – 1988. – Vol. 12, № 2. – P. 257–285.
    18. Winne P.H., Hadwin A.F. Studying as self-regulated learning // Metacognition in Educational Theory and Practice / eds. D. Hacker, J. Dunlosky, A. Graesser. – Mahwah, NJ: Erlbaum, 1998. – P. 277–304.
    19. Wood D., Moss S.H. Evaluating the impact of students’ generative AI use in educational contexts // Journal of Research in Innovative Teaching & Learning. – 2024. – Vol. 17, № 2. – P. 152–167.
    20. Zaripova D., Zohirov K., Rasulova N., Khayitov U., Saidova D., Temirov Z., Nasimov R. Generative AI use, self-regulation, and Neuro-pedagogical competence in higher education: a comparative study of undergraduate and graduate students in Uzbekistan // Frontiers in Education. – 2026. – Vol. 11. – Art. 1846709. – DOI: 10.3389/feduc.2026.1846709.

Maqoladagi kalit so‘zlar

generativ sunʼiy intellekt, boʻlajak maktab oʻqituvchisi, neyropedagogik kompetensiya, umumiy oʻrta taʼlim, oʻz-oʻzini boshqarib oʻrganish, kognitiv yuklama, akademik etika

Biriktirilgan hujjatlar

Sayt test rejimida ishlamoqda Sayt test rejimida ishlamoqda Sayt test rejimida ishlamoqda Sayt test rejimida ishlamoqda Sayt test rejimida ishlamoqda Sayt test rejimida ishlamoqda Sayt test rejimida ishlamoqda